محمد حسن سمسار
70
جغرافياى تاريخى سيراف ( فارسى )
اين آثار سبب گرديد كه جوانههاى بحث و جدول و تفكر در مذهب كه در محيط ايران سر زده بود ريشهدارتر شود . حتى فكر اينكه ميتوان در پارهاى از امور دينى كه تا آنزمان بدون چون و چرا پذيرفته شده بود ترديد و شك كرد ، ايجاد گرديد . همين ترديد و شك بود كه مجادله و مباحثه در بين پيروان عقايد مذهبى مختلف ايجاد كرد . افكارى كه بر اثر كوششهاى ابن مقفع در ايران گسترش يافت ، بر نظريات مانى و پيروان او استوار بود . بنابراين ابن مقفع و پيروان او را زنديق ميخواندند . و كار به جائى رسيد كه مهدى خليفه عباسى گفت كه هيچ كتاب زندقه بدست نياوردم كه اصل آن از ابن المقفع نباشد . و از آن پس هر كتابى كه در اين باب منتشر شد به ابن المقفع منسوب گرديد . اين افكار در جنبشهاى آزادىبخش ايران در نخستين سدههاى هجرى اثر بخشيد و به آنها نيروئى فوق العاده داد . مخالفت با خلفاى نژادپرست ، و طرفدارى از خاندان على ( ع ) ، بيدادگرى اعمال تازى در گوشه و كنار ايران ، موالى خواندن مردمى كه اسلام خود به آزادگى و « حر » بودن آنها معترف بود ، همه دست بدست هم داد و حاصل آن براى ايرانيان ميهنپرست اميدبخش و براى تازيان دردناك بود . جنبشهاى سياسى و مذهبى و ميهنى يكى پس از ديگرى ظاهر گرديد . جنبشهاى خونآلود و مردانه ابو مسلم ، به آفريد ، سنباد ، اسحق ترك ، استاسيس ،
--> و عاجز و بىحركت است و قابل عمل و تميز نيست و ديصانيه در چين و خراسان و اراضى قسمت سفلاى فرات يعنى ناحيه بطايج متفرق بوده در قرن سوم هجرى هنوز جماعتى از ايشان در عراق عرب وجود داشتهاند . مذهب مانى از عقايد مرقيون و ابن ديصان اقتباسات بسيار كرده ، به همين جهت معمولا اين دو نفر را از پيشقدمان مانى ميدانند و ذكر هر سه را غالبا در يك رديف ميآورند . عبد اللّه بن المقفع مترجم و كاتب مانوى معروف متهم بوده است كه كتب اين سه نفر را اول بار به زبان عربى ترجمه و در ميان مسلمين منتشر كرده است . » خاندان نوبختى ص 25 .